Witkowo

Witkowo

  • fot. Witkowo

1 poł. XIV wieku. (1300-1350 r.)

Z tego okresu ma pochodzić według książki PHausera ” Dzieje Witkowa”  dokument znajdujący się w archiwum Watykańskim a dotyczący witkowskiego kościoła, wtedy jeszcze pod wezwaniem św. Małgorzaty.


2 Czerwca 1363 roku.

Po raz pierwszy w źródłach pisanych pojawia się Witkowo. W dokumencie wystawionym w Poznaniu przez biskupa Jana, dotyczącym kościoła w Tulcach (k. Swarzędza) wymieniono rektora tego kościoła (nauczyciela w szkole przy w/w kościele) Marcina z Witkowa.

1491 roku.

Pierwsza wzmianka o istnieniu w Witkowie folwarku. W tym to roku następuje rozgraniczenie gruntów wiejskich od folwarcznych.

  • Praca zbiorowa pod red. Przemysława Hausera ” Dzieje Witkowa” Poznań 2010 r.

1517 roku.

Konsekracja nowego drewnianego kościoła pod wezwaniem św. Mikołaja Biskupa przez sufragana gnieźnieńskiego Mikołaja.

  • Praca zbiorowa pod red. Przemysława Hausera ” Dzieje Witkowa” Poznań 2010 r.

1564 roku.

Według wykazu podatkowego we wsi jest 16,5 łanów ziemi uprawianej przez kmieci. W miejscowości mieszka też 4 zagrodników, 1 komornik oraz 4 rzemieślników. We wsi jest też karczma i wiatrak. Znajduje się tam też folwark o niewiadomej wielkości.

  • Atlas historyczny Polski. Rejestry poborowe województwa kaliskiego w XVI w., red. M. Słoń, http://atlasfontium.pl

1579 roku.

Właścicielem Witkowa jest kasztelan inowrocławski Jan Spławski. Wieś ma 13 i pół łana ziemi uprawianej przez kmieci i 1 łan pusty, oraz 16 zagrodników, w tym 8 posiada niewielkie kawałki ziemi uprawnej i 12  komorników, jest też karczma i wiatrak. W dokumencie wieś nazwano Withkowo.

  • Atlas historyczny Polski. Rejestry poborowe województwa kaliskiego w XVI w., red. M. Słoń, http://atlasfontium.pl

1588 roku.

Jako właściciel wsi figuruje kasztelan Jan Spławski. Nadal we wsi działa karczma i wiatrak. Ilość ziemi uprawianej przez kmieci zmniejszyła się do 8 łanów, 6 łanów figuruje jako puste. Zagrodników z  niewielkimi kawałkami ziemi jest 2 a bez ziemi 4. Nie ma komorników.

  • Atlas historyczny Polski. Rejestry poborowe województwa kaliskiego w XVI w., red. M. Słoń, http://atlasfontium.pl

1618 roku.

Wieś nadal ma 8 łanów uprawianych przez kmieci i 6 łanów pustych oraz 10 zagrodników i wiatrak. Właścicielem lub dzierżawcą jest p. Przyjemski.

  • A.J. Parczewski ” Rejestr poborowy województwa kaliskiego 1618-1620” Warszawa 1879 r.

1676 roku.

Według historyka z przełomu XIX/XX wieku, Adolfa Warschauera zajmującego się historią wielkopolski, Witkowo za panowania Jana III Sobieskiego w 1676 roku otrzymało prawa miejskie. Jednak nie znany jest dokument, niektórzy uważają że zaginął, na który powołuje się w/w historyk.

1680 roku.

Przyjęta w historiografii prawdopodobna ( nie potwierdzona źródłami ) data lokacji miasta Witkowa.

1684 roku.

Po raz pierwszy Witkowo nazwane w źródłach pisanych miastem.
Uważa się że ta pierwsza lokacja obejmowała ówczesny plac targowy z kościołem św. Mikołaja czyli dzisiejszy Stary Rynek oraz rejon dzisiejszych ulic Warszawskiej, Poznańskiej, Tylnej, Polnej i Gnieźnieńskiej. Lokacja miasta dokonana została tylko na części dawnej wsi Witkowo.

  • Praca zbiorowa pod red. Przemysława Hausera ” Dzieje Witkowa” Poznań 2010 r.

1688 roku.

Lokacja miasta prawdopodobnie nie udała się, gdyż dokument z tego roku na powrót nazywa Witkowo wsią.

15 Lipca 1740 roku.

Nadanie kolejnego już przywileju lokacyjnego do Witkowa. Nastąpiło to z inicjatywy ówczesnego dziedzica Witkowa Jakuba Działyńskiego za panowania Augusta III Sasa. To po tej dacie nastąpił prawdopodobnie napływ do nowo powstającego miasta osadników niemieckich wyznania ewangelickiego.

  • Praca zbiorowa pod red. Przemysława Hausera ” Dzieje Witkowa” Poznań 2010 r.

14 Wrzesień 1742 roku.

Nadanie przywilejów przez dziedzica Witkowa Jana Działyńskiego bractwu kurkowemu. Jest to też najpewniej data powołania tego bractwa.

  • Praca zbiorowa pod red. Przemysława Hausera ” Dzieje Witkowa” Poznań 2010 r.

1772 roku.

Kolejne odnowienie przywileju miejskiego Witkowa. Podczas tej lokacji powstał nowy rynek, obecny Park Kościuszki.

  • Praca zbiorowa pod red. Przemysława Hausera ” Dzieje Witkowa” Poznań 2010 r.

1777 roku.

Najstarszy znany wizerunek herbu Witkowa. Na dokumencie z w/w roku widnieje odcisk pieczęci miejskiej. Przedstawia oko opatrzności bożej oraz ma napis DEUS PROVIDEBIT ( Bóg zapewni). Istnieje też opis innego, być może starszego wizerunku herbu Witkowa przedstawiającego basztę forteczną i orła na tarczy. Autorem opisu tego herbu jest XIX wieczny heraldyk F.A. Vossberg. Według opinii historyka M. Gumowskiego taki wizerunek herbu jest fantazją literacką Vessberga.

  • M. Gumowski – Pieczęcie i herby miast wielkopolskich – Poznań 1932 r.

1780 roku.

W Witkowie mieszka 60 rodzin protestanckich. Posiadają swoją własną szkołę oraz kościół nazwany już wtedy starym.

  • Praca zbiorowa pod red. Przemysława Hausera ” Dzieje Witkowa” Poznań 2010 r.

1811 roku.

Miasto ma 187 domów które zamieszkuje 1599 osób.

  • J.A.Bobrowicz.- Opisanie historyczno-statystyczne Wielkiego Księstwa Poznańskiego – wyd. Lipsk 1846 rok.

1817 roku.

Wielki pożar miasta. Zniszczeniu ulega duża część miasta oraz kościół.
Po pożarze nastąpił spadek ludności miasta.

  • Praca zbiorowa pod red. Przemysława Hausera ” Dzieje Witkowa” Poznań 2010 r.

1821 roku.

Początek budowy nowego kościoła, tym razem murowanego.

  • Praca zbiorowa pod red. Przemysława Hausera ” Dzieje Witkowa” Poznań 2010 r.

1831 roku.

W Witkowie jest 169 domów i 1937 mieszkańców. W tej liczbie 649 katolików, protestantów 206 oraz 1082 żydów.

  • J.A.Bobrowicz.- Opisanie historyczno-statystyczne Wielkiego Księstwa Poznańskiego – wyd. Lipsk 1846 rok.

1837 roku.

Witkowo ma 1947 mieszkańców. W tym Chrześcijan (protestantów i katolików) 842 oraz 1105 osób ludności żydowskiej. Natomiast Witkowo wieś zamieszkuje 228 osób w 19 domach. Właścicielem jest p. Wołowicz (lub Wołłowicz). 

  • J.A.Bobrowicz.- Opisanie historyczno-statystyczne Wielkiego Księstwa Poznańskiego – wyd. Lipsk 1846 rok.

7 Październik 1838 roku.

Po 17 latach budowy, konsekracja nowego kościoła dokonana przez arcybiskupa Marcina Dunina.

  • Praca zbiorowa pod red. Przemysława Hausera ” Dzieje Witkowa” Poznań 2010 r.

1844 roku.

Pożar niszczy drewnianą synagogę.

  • Strona internetowa Muzeum Historii Żydów Polskich ” Polin” – Wirtualny Sztetl.

1846 roku.

Witkowo leży przy traktach z Gniezna do Powidza i dalej do Warszawy, z Poznania przez Czerniejewo do Strzelna i Inowrocławia oraz z Wrześni i Mielżyna do Trzemeszna. Posiada pocztę listową. W mieście znajdują się kościoły katolicki i protestancki oraz synagoga. Mieszkańcy trudnią się płóciennictwem, garbarstwem oraz wyrobem sukna. Miasto ma cztery dwudniowe jarmarki kramne i na bydło w roku, 27 marca, 13 czerwca, 2 października i 18 grudnia.

  • J.A.Bobrowicz.- Opisanie historyczno-statystyczne Wielkiego Księstwa Poznańskiego – wyd. Lipsk 1846 rok.

1850 roku.

Zakończenie odbudowy synagogi. Synagoga ta przetrwała aż do II wojny św.

  • Strona internetowa Muzeum Historii Żydów Polskich ” Polin” – Wirtualny Sztetl.

1887 roku.

Witkowo stolicą nowo powstałego powiatu witkowskiego.

23 Czerwiec 1888 roku.

Rejestracja Spółki Banku Ludowego w Witkowie.

Dyrektorem został Stanisław Skarbek-Malczewski, kontrolerem – ks. Marian Nożewnik a podskarbim Lucjan Osten-Sacken. Na czele rady nadzorczej stanął hrabia Stanisław Żółtowski. Nowo powstała spółka dysponuje zebranym przed rejestracją kapitałem 17000 marek przeznaczonym na kredyty. Siedzibą banku jest probostwo witkowskie.

  • Praca zbiorowa pod red. Przemysława Hausera ” Dzieje Witkowa” Poznań 2010 r.

1893 roku.

Według wydanego w w/w roku Słownika  geograficznego Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich t.XIII. Witkowo ma 159 domów i 1583 mieszkańców w tym 1127 katolików, 144 protestantów oraz 312 żydów. Przy mieście znajdują się też dwie wsie. 1)- Witkowo wieś gospod. licząca 4 domy, 126 ha oraz 63 mieszkańców. 2)- Witkowo wieś szlachecka, w której jest 6 domów, 506 ha i 168 mieszkańców. Z publikacji dowiadujemy się że, na obszarze Witkowa leżą  łąki o nazwach: Bachorza i Żabcza, źródło Brogówka oraz jest tam zapłocie Wygracewo.

1905 roku.

Spółka Bank Ludowy kupuje i przenosi się do nieruchomości położonej przy ul. Zielony Rynek.


Witkowski kościół parafialny, powiększony o dwie nowo wybudowane kaplice, Matki Boskiej i Serca Jezusowego.

  • Praca zbiorowa pod red. Przemysława Hausera ” Dzieje Witkowa” Poznań 2010 r.

1912 roku.

Bank Ludowy w Witkowie liczy ok. 900 członków z czego ok.68% to rolnicy.

4 Grudzień 1913 roku.

Spółka Bank Ludowy w Witkowie przenosi się do nowej siedziby przy Starym Rynku, wybudowanej i wyposażonej za kwotę 60 000 marek.

  • Praca zbiorowa pod red. Przemysława Hausera ” Dzieje Witkowa” Poznań 2010 r.

Listopad 1918 roku.

W Witkowie dochodzi do lokalnej rewolucji o charakterze polityczno-militarnym, jeszcze przed wybuchem Powstania Wielkopolskiego, wydarzenia te przeszły do historii pod nazwą :
Rewolucji Witkowskiej.

1918 roku.

Początek Powstania Wielkopolskiego. Liczny udział witkowian w działaniach zbrojnych.

1925 roku.

Witkowski przemysł, rzemiosło i handel na podstawie książki adresowej z 1925 roku.

01 Czerwiec 1932 roku.

( Zdarzenie zaistniało przed tą datą )

Pożar domu mieszkalnego w Witkowie.

Dziś w nocy około godziny 2. wybuchł w składzie kolonialnym p. Kaźmierczaka przy ulicy Poznańskiej groźny pożar, który niebawem objął cały dom. Zaalarmowana straż pożarna pracowała przez blisko 8 godzin, ażeby uchronić sąsiednie budynki od szalejących płomieni. Sam dom, stanowiący własność p. Wacława Knasta, spłonął doszczętnie, natomiast położony obok budynek zdołano uratować.

  • Gazeta gnieźnieńska ” Lech ” Nr.123 z dn. 01.06.1932 roku.

05 Sierpień 1932 roku.

( Zdarzenie miało miejsce przed tą datą )

Groźny Pożar

W niedzielę w południe krótko po sumie wybuchł pożar w Witkowie wsi pod nr. 22 w gospodarstwie p. Szczepana Tyczki. Pastwą płomieni padły stodoła, obora, stajnia i chlewy. Z inwentarza zdołano z wielką trudnością uratować tylko bydło i konie, natomiast maszyny oraz narzędzia rolnicze spaliły się doszczętnie. Stodoła napełniona była zwiezionym co dopiero tegorocznym zbiorem żniwnym. Właściciel gospodarstwa doznał podczas ratowania inwentarza żywego poparzenia twarzy. Ogień stłumiły przybyłe oddziały strażackie z Witkowa miasta, Witkowa wsi i Witkówka. Straty są bardzo wielkie, tym bardziej że poszkodowany miał ubezpieczone tylko budynki. Pożar wznieciły dzieci gospodarza, które bawiły się podczas nieobecności rodziców obok stodoły zapałkami. Gdyby nie sprzyjający wiatr , to płomienie ogarnęłyby również dom mieszkalny oraz sąsiednie gospodarstwa. Pożar wywarł na tutejszej ludności duże wrażenie, gdyż wybuchł nazajutrz po śmierci członka rodziny.

  • Gazeta gnieźnieńska ” Lech ” Nr.178 z dn. 05.08.1932 roku.

24 Stycznia 1936 roku.

Włamanie do handlarza Brumera opisane w artykule Skarb pod poduszką.

23 Lutego 1936 roku.

Problemy witkowskich kupców i rzemieślników.Problemy witkowskich kupców i rzemieślników.

29 Kwietnia 1936 roku.

Krwawa łuna nad Witkowem.

W nocy z wtorku na środę mieszkańcy Witkowa zbudzeni zostali ze snu przeraźliwymi alarmami trąbek Straży Pożarnej. Nad miastem unosiła się krwawa łuna która oświetliła niemal całe miasto. Z niewyjaśnionych przyczyn wybuchł groźny pożar w dwóch posesjach przy ul. Poznańskiej, u Loisego i Adolfa Brummerów. Pastwą rozszalałego żywiołu padły chlewy, szopki i mieszkanie lokatora Szczepańskiego. Pożar tak nagle rozszerzył się że za wyjątkiem konia, pierzyn i częściowo odzieży nie zdołano nic uratować. Dzięki wytężonej akcji ratunkowej miejscowej Ochotniczej Straży Pożarnej pożar zdołano zlokalizować.

  • Gazeta gnieźnieńska ” Lech ” Nr.100 z w/w dnia.

20 Maja 1936 roku.

Uroczystości z okazji wizytacji pasterskiej w Witkowie.

25 Maja 1936 roku.

Problemy mieszkańców Witkowa w artykule ” Strzeżenie domów ”

9 Lipieca 1936 roku.

Opis bójki na ul. Poznańskiej przy szkole, opisany w gazecie gnieźnieńskiej.

1 Września 1936 roku.

Sala gimnastyczna czy przytułek dla bezdomnych ?

Przed 3 laty poświęcono w Witkowie b. synagogę na miejską salkę gimnastyczną dla użytku miejscowych organizacji sportowych. Skończyło się na tym, że salkę poświęcono, lecz organizacje w ogóle nie mogą korzystać z tej salki, albowiem Magistrat lokuje w niej wszystkich bezdomnych, którzy na skutek eksmisji znaleźli się na bruku. Przez zajęcie Miejskiej Hali Gimnastycznej na schronisko dla bezdomnych miejscowe organizacje nie mają możności korzystania z niej, zmuszone są do bezczynności. Zarząd miejski powinien się tą bolączką zająć.

  • Gazeta Gnieźnieńska ” Lech ” w Nr. 202 z dn. 1 Września 1936 r.

8 Września 1936 roku.

Aresztowanie cyganek

Policja powidzka aresztowała kilka cyganek, które grasowały w okolicy Powidza i odstawiła je do aresztu w Witkowie. Wypada nadmienić że od pewnego czasu w Witkowie i okolicy obozują liczne obozy cygańskie co jest wielką plagą dla mieszkańców tej okolicy.

  • Gazeta Gnieźnieńska ” Lech ” w Nr. 208 zd. 8 Września 1936 r.

20 Października – 1936 roku.

Z Tygodnia Miłosierdzia.

W Witkowie jak i okolicy odbył się Tydzień Miłosierdzia. Kwesta uliczną jak i zbiórki u obywatelstwa witkowskiego wypadła na ogół dość dobrze, aczkolwiek zebrane fundusze i datki były znacznie mniejsze od roku ubiegłego. Okolica nie dopisała. Akcja na wsi poniosła zupełne fiasko. Należy to tłumaczyć przypuszczalnie nie złą wolą, lecz ogólnemu zubożeniu wsi a nadto nadmiaru urządzanych zbiórek. Również ostatnia zbiórka na budowę szkół nie cieszyła się powodzeniem. Mieszkańcy tut. miasteczka słusznie wytykają, że w okolicy Witkowa cały szereg szkół jest nieczynnych i zamkniętych a z lokali szkolnych potworzono mieszkania prywatne i lokale restauracyjne.

  • Gazeta gnieźnieńska ” Lech” Nr. 244 z w/w dnia.

25 Październik 1936 roku.

Ciężki los mieszkańca Witkowa, byłego żołnierza armii gen. Hallera czyli błękitnej armii.

03 Grudnia 1936 roku.

Opis Jarmarku w Witkowie.

28 Września 1938 roku.

Gazeta ” Lech” w Nr. 229 z.d. 06.10. 1938 r. opisuje niecodzienne zjawisko w rejonie Witkowa.

Zorza polarna nad Witkowem

W nocy z dn. 27 na 28 ub. miesiąca nieliczni mieszkańcy Witkowa byli świadkami wcale niecodziennego zjawiska niebieskiego. Mniej więcej o godz. 2 w nocy ukazał się na firmamencie północno – wschodnim słup światła o odcieniach czerwonym, pomarańczowym i żółtym , które to barwy następowały kolejno po sobie trzy razy, tworząc jak gdyby trzy odrębne filary.

11 Grudnia 1938 roku.

Poświęcenie sztandaru.

W niedzielę, dn.11 bm. odbyło się poświęcenie nowego sztandaru Szkoły Gospodarczej w Witkowie. Uroczystość ta łączyła się równocześnie z obchodem 10 lecia istnienia szkoły. Aktu poświęcenia dokonał podczas uroczystej mszy św. ks. proboszcz Kaźmierczak. Po nabożeństwie w gmachu  Szkoły odbyło się skromne przyjęcie dla zaproszonych gości, a po południu wystawa prac uczennic. W tym też dniu odbyło się zakończenie roku szkolnego. Szkole Gospodarczej z okazji 10- lecia istnienia, składamy życzenia dalszej, owocnej pracy.

  • Gazeta gnieźnieńska ” Lech” Nr. 294 z dn. 24 – 12- 1938 r.

22 Grudnia 1938 roku.

Gazeta gnieźnieńska ” Lech ” w Nr. 292 z w/w dnia pisała :

Nowy kurs poczty.

Mieszkańcom miasta Witkowa i okolicy podaje się do wiadomości, że przesyłki pocztowe już od ub. tygodnia nie są uskutecznione gnieźnieńską koleją powiatową, lecz specjalnym ambulansem pocztowym, który kursuje z Gniezna do Powidza przez Witkowo. Przyjazd ambulansu z pocztą następuje o godz. 8.30 i o godz.18.00. Odjazd ambulansu z pocztą z Witkowa do Gniezna o godz. 9.20 i o godz. 19.00. W związku z powyższym zarządzono doręczenie przesyłek pocztowych jeden raz dziennie ( dotąd dwa razy dziennie ). Ponadto zmieniono godziny urzędowania. Okienka czynne są od godz. 8.00 do 12.00 i od godz.15.00 do 18.00 w niedzielę i święta od godz. 9.00 do 11.00 .

W tym samym wydaniu gazety mamy drugą wzmiankę związaną z Witkowem.

Druga dorożka samochodowa w Witkowie.

Zarząd Miejski w Witkowie udzielił koncesję na dorożkę samochodową p. Leonowi Kowalewskiemu z Witkowa. Kowalewski sprowadził piękną limuzynę marki Opel.